नेपालमा इन्टरनेटको यात्रा प्रविधिको पहुँचबाट वञ्चित एक पहाडी राष्ट्रबाट डिजिटल रूपान्तरणको दिशामा अघि बढेको प्रेरणादायी कथा हो। प्रारम्भिक संघर्षदेखि हालको तीव्र विकाससम्म, इन्टरनेटको इतिहास नेपालमा सूचना प्रविधि र संचारको युगान्तकारी परिवर्तनको साक्षी बनेको छ।
नेपालमा इन्टरनेटजस्तै सेवाको प्रारम्भ सन् १९९३ मा भयो जब राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (RONAST) ले VSAT प्रविधि प्रयोग गरी UUCP (Unix-to-Unix Copy Protocol) मार्फत इमेल सेवा सुरु गर्यो। यो सेवा मुख्यतः अनुसन्धानकर्ताहरू र शैक्षिक संस्थाहरूका लागि थियो।
यस कार्यमा अन्तर्राष्ट्रिय संस्था ICIMOD र UNDP को महत्वपूर्ण सहयोग रह्यो। यिनै सेवाहरूले नेपालमा डिजिटल सम्भावनाको बीजारोपण गरे।
नेपालमा पहिलो पटक इन्टरनेट सेवा सन् १९९५ मा मर्कन्टाइल कम्युनिकेसन प्रा.लि. द्वारा सार्वजनिक रूपमा सुरु गरियो। मर्कन्टाइलले सरकारबाट पहिलो ISP (Internet Service Provider) को अनुमति पाएर डायल-अप इन्टरनेट सेवा सुरु गर्यो, जसले नेपाली जनतालाई विश्वव्यापी जालसञ्जालसँग जोड्ने काम गर्यो।
नेपाल सरकारले सूचना प्रविधिको महत्त्व बुझेपछि नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA) सन् १९९८ मा स्थापना गर्यो। यसले इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूलाई नियमन गर्ने भूमिका खेल्यो। नेपाल टेलिकम (तत्कालीन नेपाल दूरसञ्चार संस्थान) ले पनि आफ्नो इन्टरनेट सेवा सुरु गर्यो, जसले प्रतिस्पर्धा र पहुँच बढायो।
सन् २००० को सूचना प्रविधि नीति ले निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन, ई-गभर्नेन्स, र आईसीटी पूर्वाधार विस्तारमा मार्गदर्शन गर्यो।
२००० को दशकको मध्यतिर नेपालमा ADSL ब्रॉडब्यान्ड सेवा सुरु भयो, जुन नेपाल टेलिकमले सञ्चालन गर्यो। साथै, निजी क्षेत्रले WiMAX, केबल मोडेम र फाइबर अप्टिक प्रविधि ल्यायो।
मोबाइल इन्टरनेट भने डिजिटल विस्तारको ठूलो क्रान्ति बन्यो। नेपाल टेलिकमले GPRS सेवा सुरु गरेपछि ३जी (3G) सन् २००७ मा र ४जी (4G) सन् २०१७ मा सुरु गरियो। Ncell (पूर्व मेरो मोबाइल) ले ग्रामीण क्षेत्रसम्म मोबाइल इन्टरनेट पु-याएर ठूलो योगदान दियो।
हालका वर्षहरूमा फाइबर टु द होम (FTTH) सेवा तीव्र रूपमा फैलिएको छ। विशेषतः काठमाडौँ, पोखरा, चितवन, बुटवल लगायतका सहरहरूमा WorldLink, Vianet, Subisu, ClassicTech लगायत दर्जनौं ISP हरूले प्रतिस्पर्धा गर्दै गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराइरहेका छन्।
२०२५ सम्ममा ६०% भन्दा बढी जनसंख्या इन्टरनेटमा पहुँच पुगेको अनुमान गरिएको छ, जसमा अधिकांश प्रयोगकर्ताहरू मोबाइल फोनमार्फत जडान छन्। COVID-19 महामारीले त यो प्रक्रिया झन् तीव्र बनायो, विद्यालय, कार्यालय, र सरकारी सेवा समेत अनलाइनमा निर्भर हुन थाले।
