कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईले कागजात तयार पार्ने, सूचना विश्लेषण गर्ने, कम्प्युटर कोड लेख्ने र ग्राहकलाई सेवा दिनेजस्ता काम गर्ने तरिका बदलिरहेको छ। श्रमिकका लागि अब प्रश्न व्यावहारिक बन्दै छ: परिवर्तनसँग अघि बढ्न कुन सीप चाहिन्छ? त्यसको लाभ सबैसम्म पुर्‍याउने जिम्मेवारी कसको हो?

आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (ओईसीडी) को सन् २०२६ को अध्ययनपत्र ‘Skills in the AI age’ ले यसबारे सन्तुलित दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। एआईले उत्पादकत्व बढाउन, नयाँ काम सिर्जना गर्न र पट्यारलाग्दा काम घटाउन सक्छ। तर तालिम र अवसरमा समान पहुँच नभए यसले रोजगारी विस्थापन गर्न र असमानता बढाउन पनि सक्छ। परिणाम कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा सरकार, रोजगारदाता, शिक्षण संस्था र श्रमिकले यो परिवर्तनलाई कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भन्नेमा समेत निर्भर हुन्छ। ओईसीडीको अध्ययनपत्रले एआई साक्षरता, जीवनभर सिकाइ र न्यायोचित रूपान्तरणलाई श्रमिक, रोजगारदाता र ट्रेड युनियनको साझा प्राथमिकता बनाउनुपर्ने देखाएको छ।

युनियन सदस्यका लागि यसको मुख्य सन्देश स्पष्ट छ: एआईसँग काम गर्न सिक्नु आवश्यक छ, र श्रमिकलाई तयार पार्नु साझा जिम्मेवारी हो।

तथ्याङ्कले के भन्छ?

अध्ययनपत्रले फरक वर्ष, देशसमूह र अनुसन्धानका निष्कर्ष समेटेको छ। त्यसैले यी तथ्याङ्कलाई एउटै सर्वेक्षणको परिणामका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

• व्यवसायमा प्रयोग: तथ्याङ्क उपलब्ध ओईसीडी देशहरूमा एआई प्रयोग गर्ने व्यवसायको हिस्सा सन् २०२१ को करिब ७ प्रतिशतबाट सन् २०२५ मा २० प्रतिशत पुगेको छ। सम्बन्धित तुलनामा कम्तीमा १० कर्मचारी भएका व्यवसाय समेटिएका छन् र वित्तीय सेवा समावेश छैन। केही देशका पछिल्ला उपलब्ध तथ्याङ्क सन् २०२५ भन्दा अघिका छन्। यो वृद्धि झन्डै तीन गुणा हो।

• श्रमिकको काममा प्रभावको सम्भावना: सन् २०२२–२०२४ मा ओईसीडीका करिब एकचौथाइ श्रमिक जेनेरेटिभ एआईको प्रभाव पर्न सक्ने काममा थिए। यहाँ यसको अर्थ उनीहरूका कम्तीमा २० प्रतिशत कार्यमा एआईले सहयोग गर्न सक्ने अवस्था हो। यसको अर्थ एकचौथाइ श्रमिकको रोजगारी गुम्छ भन्ने होइन।

• विशेषज्ञ सीप: अध्ययनपत्रमा उद्धृत अनुसन्धानअनुसार उन्नत एआई सीप भएका श्रमिक समग्र कार्यबलको करिब १ प्रतिशत थिए। एक दशकभन्दा कम अवधिमा उनीहरूको हिस्सा झन्डै तीन गुणा भएको थियो। यो विशेषज्ञ सीपको मापन हो; एआई उपकरण प्रयोग गर्ने सबै व्यक्ति यसमा पर्दैनन्।

• तालिमको अभाव: अध्ययनपत्रमा समेटिएको ओईसीडी अनुसन्धानअनुसार जेनेरेटिभ एआई प्रयोग नगर्ने साना तथा मझौला उद्यममध्ये आधाले सीपको अभावलाई अवरोध बताएका थिए।

• मानवीय क्षमताको माग: ओईसीडीका १० देशका सन् २०२१–२०२२ का जागिर विज्ञापनसम्बन्धी अध्ययनमा, एआईको उच्च प्रभाव पर्न सक्ने पेसाका ७२ प्रतिशत विज्ञापनले कम्तीमा एउटा व्यवस्थापन सीप र ६७ प्रतिशतले कम्तीमा एउटा व्यावसायिक कार्यप्रक्रियासम्बन्धी सीप मागेका थिए। परियोजना व्यवस्थापन, बजेट, प्रशासन र ग्राहक सहयोग यसका उदाहरण हुन्। एउटै विज्ञापनले दुवै समूहका सीप माग्न सक्छ।

यी अन्तर्राष्ट्रिय निष्कर्ष हुन्, नेपालको तथ्याङ्क होइनन्। यिनले परिवर्तनको दिशा बुझ्न सहयोग गर्छन्, तर नेपालमा कति रोजगारी प्रभावित हुन्छन् भन्ने निर्धारण गर्दैनन्।

एआईको प्रभाव पर्नु र जागिर गुम्नु फरक कुरा हुन्

अध्ययनपत्रको महत्त्वपूर्ण पक्ष एआईको प्रभाव पर्न सक्ने अवस्था र स्वचालनको जोखिमबीचको भिन्नता हो। कुनै पेसाका धेरै कार्य एआईको क्षमतासँग मेल खान्छन् भने त्यसमा एआईको प्रभाव बढी पर्न सक्छ। तर ती कार्य वास्तवमै स्वचालित हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने कुरा लागत, प्रविधि, व्यावहारिक निर्णय र कार्यस्थलको व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।

सूचना प्रविधि तथा व्यावसायिक क्षेत्रका विशेषज्ञ, व्यवस्थापक र विज्ञान तथा इन्जिनियरिङका पेसाकर्मी एआईको उच्च प्रभाव पर्न सक्ने समूहमा पर्छन्। तर उनीहरूको काममा विवेकपूर्ण निर्णय, संवाद र जिम्मेवारी पनि आवश्यक हुन्छ। एआईले केही कार्यमा सहयोग गरेर यी पेसाको स्वरूप बदल्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, नियमित रूपमा दोहोरिने केही शारीरिक तथा बौद्धिक कार्य रोबोटिक्ससहित अन्य स्वचालन प्रविधिबाट जोखिममा पर्न सक्छन्। पुराना स्वचालन अध्ययनले व्यापक रूपमा उपलब्ध जेनेरेटिभ एआईको प्रभाव पूर्ण रूपमा समेटेका छैनन् भन्ने अध्ययनपत्रको सावधानी पनि ध्यान दिनुपर्छ। कुनै पेसाको हालको स्थानलाई सधैँ सुरक्षित रहने ग्यारेन्टी मान्न मिल्दैन।

युनियनका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष छ: नयाँ रोजगारी सिर्जना भए पनि पुरानो काम गुमाउने व्यक्तिले नै त्यो अवसर पाउँछ भन्ने निश्चित हुँदैन। अर्थतन्त्रलाई लाभ हुँदा पनि केही श्रमिक पछि पर्न सक्छन्।

श्रमिकलाई कस्ता सीप चाहिन्छ?

ओईसीडीले तीन आपसमा जोडिएका सीप समूह पहिचान गरेको छ। आधारभूत सीपमा पढाइ, गणितीय क्षमता र वैज्ञानिक बुझाइ पर्छन्। डिजिटल सीपमा कम्प्युटर र कार्यालयका सफ्टवेयर चलाउने क्षमतादेखि उन्नत प्रोग्रामिङ र मेसिन लर्निङसम्म समेटिन्छन्। पूरक सीपमा आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता, सञ्चार, सहकार्य, सहानुभूति र निरन्तर सिक्ने क्षमता पर्छन्।

अधिकांश श्रमिकलाई एआई इन्जिनियरिङको विशेषज्ञताभन्दा व्यावहारिक एआई साक्षरता आवश्यक पर्छ। यसको अर्थ एआईको क्षमता र सीमा बुझ्नु, त्यसले दिएको नतिजा जाँच्नु र प्रयोगका नैतिक पक्ष विचार गर्नु हो।

सञ्चार, सूचना प्रविधि र कार्यालयको काममा यी निष्कर्ष लागू गर्दा केही उपयोगी अभ्यास देखिन्छन्: एआईले दिएको तथ्य पुष्टि गर्ने, अनुवादको अर्थ जाँच्ने, सुझाइएको कोड परीक्षण गर्ने र गोप्य सूचना सुरक्षित राख्ने। यी अध्ययनपत्रका निष्कर्षका व्यावहारिक प्रयोग हुन्, नेपाली कार्यस्थलमा गरिएको अनुसन्धानका नतिजा होइनन्। एआईको नतिजा सही र उपयुक्त छ कि छैन भन्ने निर्णय गर्न पेसागत ज्ञान आवश्यक रहन्छ।

युनियनले के गर्न सक्छ?

समावेशी तालिम र साझेदारीमा अध्ययनपत्रले दिएको जोडका आधारमा नेपालका युनियनले एआईको तयारीलाई ठोस कार्यस्थलको एजेन्डा बनाउन सक्छन्।

पहिलो, सदस्यको आवश्यकता पहिचान गरौँ। पत्रकार, लेखा सहायक र सफ्टवेयर विकासकर्तालाई एउटै तालिम पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूले गर्ने वास्तविक काम र अनुभव गरिरहेका परिवर्तनबाट सुरुवात गर्नुपर्छ।

दोस्रो, सहज पहुँच भएको तालिमका लागि पहल गरौँ। तलबसहित सिक्ने समय, रोजगारदाताको सहयोग र अभ्यासको अवसरबारे संवाद आवश्यक छ। नेपाली भाषाका छोटा पाठ्यक्रम र लचिलो समयले भाषा, समय वा आत्मविश्वासको कठिनाइ भएका सदस्यलाई सहयोग गर्न सक्छन्। महिला, ज्येष्ठ श्रमिक, प्रमुख सहरबाहिरका श्रमिक र कम औपचारिक योग्यता भएका सदस्यलाई पनि समेट्नुपर्छ।

तेस्रो, कार्यस्थलमा एआई प्रयोगसम्बन्धी निर्णयमा श्रमिकको सहभागिता खोजौँ। जिम्मेवारी, कार्यभार, निगरानी, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन र गल्तीको जवाफदेहिताबारे परामर्श हुनुपर्छ। श्रमिकसम्बन्धी निर्णयमा एआई प्रयोग हुँदा पारदर्शिता र अर्थपूर्ण मानवीय पुनरावलोकनका लागि युनियनले पहल गर्न सक्छ।

चौथो, सिकाइलाई सुरक्षासँग जोडौँ। कामको स्वरूप बदलिएका श्रमिकलाई पुनःतालिम, अर्को उपयुक्त जिम्मेवारी, पेसागत परामर्श र आयमा सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ। उत्पादकत्व बढ्दा तलब, कामको अवस्था र प्रगतिको अवसरबारे पनि संवाद हुनुपर्छ। यी युनियनको पहलका लागि सिफारिस हुन्; नेपालमा हाल कायम कानुनी सुविधाको विवरण होइनन्।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिकौँ

अध्ययनपत्रमा विभिन्न देशका अभ्यास समेटिएका छन्। डेनमार्कले त्रिपक्षीय तालिम परिषद्मार्फत रोजगारदाता, युनियन र सरकारलाई जोडेको छ। जर्मनीले मापदण्ड पूरा गर्ने कार्यस्थलका तालिममा पाठ्यक्रम खर्च र ज्यालामा अनुदानमार्फत सहयोग गर्छ। बेलायतका ‘Skills Bootcamps’ मा १६ हप्तासम्मका पाठ्यक्रम र सफल सहभागीका लागि रोजगारदातासँग अन्तर्वार्ताको अवसर छन्। फिनल्यान्डको ‘Elements of AI’ ले आधारभूत सिकाइलाई व्यापक समुदायसम्म पुर्‍याउने उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

नेपालले यी कार्यक्रम जस्ताको तस्तै अपनाउनुपर्छ भन्ने छैन। साझा सिकाइ के हो भने श्रमिकलाई तालिममा व्यावहारिक पहुँच, सहभागी हुने समय र सिकाइपछि कामसँग जोडिने अवसर चाहिन्छ।

न्यायोचित रूपान्तरणका लागि सामूहिक पहल

कामको भविष्य प्रविधि कति छिटो विकसित हुन्छ भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन। कसले सिक्न पाउँछ, निर्णयमा कसको सहभागिता हुन्छ र लाभ कसले पाउँछ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

युनियन सदस्यका लागि एआईको तयारी भनेको पेसागत सीप बलियो बनाउनु, नयाँ उपकरणलाई विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सिक्नु र न्यायोचित व्यवहारका लागि सामूहिक पहल गर्नु हो। रोजगारदाता र नीतिनिर्माताका लागि यसको अर्थ प्रविधिसँगै मानिसमा पनि लगानी गर्नु हो। सीप, सहयोग र आफ्नो आवाज राख्ने अवसर पाएमा श्रमिकले एआईको प्रयोगलाई दिशा दिन र कामकाजी जीवन सुधार्न सक्छन्।

स्रोत: OECD (2026), Skills in the AI age, OECD Artificial Intelligence Papers, No. 60; लेखक: Elif Köksal-Oudot। प्रमुख तथ्याङ्क: पृ. १२–२०; नीति तथा तालिमका उदाहरण: पृ. २२–२८। उपलब्ध गराइएको अध्ययनपत्रमा आधारित। नेपाल र युनियनको भूमिकासम्बन्धी सिफारिस निष्कर्षका सम्पादकीय प्रयोग हुन्। यो लेख मूल अध्ययनपत्रको सारमा आधारित रूपान्तरण हो, शब्दशः अनुवाद होइन।